GÜLSÜM CENGİZ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
Fen Edebiyat Fakültesi
Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü
Öğretim Üyesi

Çocuk ve gençlik kitaplarını değerlendirme ölçütleri
Çocuğa sunulan kitabın, dil, anlatım ve içerik yönünden sanat değeri taşıması ve gerçekten bir edebiyat yapıtı olması en temel koşuldur. İçerik, dil ve anlatım özellikleri açısından çocuğa görelik ilkesine uygun olması ise öteki önemli koşuldur.
1975 yılında yapılan Çocuk Yayınları Kurultayında ve onu izleyen öteki tartışmalardan günümüze dek alanın uzmanları, yazarlar, bilim insanları ve eğitimciler tarafından sempozyum, bilimsel yazı vb. ortamlarda tartışılıp üzerinde ortaklaşılan ölçütler genel olarak şöyle belirlenmiştir:

İçerik yönünden:
• Çocuklar ve gençler için yazılan yapıtlar; çocuğun yaşamından yola çıkarak, yaşamsal gereksinimlerini karşılayan, yaşantısını etkileyen;
• Çocuğa toplumun bir bireyi olduğu, ondan soyutlanamayacağı bilincini veren; kendine ve topluma yabancılaştırmayan;
• Toplumun değişen değer yargılarını kapsayan;
• Çocuğa insan, doğa, yaşama sevgisi kazandıran;
• İnsanı, zayıf ya da güçlü yönleriyle, çelişkileriyle yansıtan ve olduğu gibi gösteren;
• Çocuğun okuduğu kitaplardaki kahramanlarla özdeşim yaptığı göz önüne alınarak acıma, iyilik, korku, dehşet, kin, kahramanlık, özveri vb. konularla, insanüstü, gerçek ötesi kavramları iyi ve yerinde kullanan, abartmayan, sağlıklı bir duyarlığı geliştiren; güldürünün çocuk psikolojisindeki önemi göz önünde tutularak bu öğeye yer veren; içerikte ve anlatımda şiddet içermeyen;
• Barış ve demokrasi kültürünü geliştirmeye yönelik olan;
• Cins ayrımcılığına yer vermeyen;
• Sevgi, barış, kardeşlik, umut, emeğe saygı, adalet duygusu, haksızlıklara karşı mücadele, direnç vb. gibi evrensel değer ve kavramlara yer veren;
• Din, dil ve ırk üstünlüğü, bağnazlık, kadercilik gibi önyargıları işlemeyen, aklın ve bilimin üstünlüğünü sezdiren;
• Bedensel ya da zihinsel engellilere karşı empati kurmayı sağlayan, farklılıklara saygı duygusunu geliştiren;
• Bilinçsiz tüketici olmak yerine, üretkenliğe özendiren;
• Çocuğun kişiliğini, kişisel yaratıcı ve yapıcı güçlerini geliştiren;
• Çocuğa kavratılmak istenilen ana fikri bir ders, ibret şeklinde vermeyip bunu sezinleten;
• Çağdaş bilim, teknoloji ve düşünceden geleceğe uyum yapmak, yaşamı olduğu gibi kabullenmek yerine, değiştirip güzelleştirme duygu ve düşüncelerini duyumsatmak üzere araştırıcı, düşünen, eleştiren, sorgulayan insanlar yetiştirmeye yönelik olan;
• Çocuğun güven, sevme, iyilik, güzellik, estetik, cesaret, hoşgörü, sorumluluk, gerçeklik gibi duygularının gelişmesine yardımcı olan;
• Çocuğun düşüncesinin somuttan soyuta ve yakın çevreden uzağa doğru geliştiğini göz önüne alan;
• Merak ve keşfetme duygusunu harekete geçirici serüven ögelerine yer veren nitelikte olmalıdır.
Bununla birlikte, burada sıralanan ilkeler dışında içerik yönünden katı ölçütler konup sanatçının yaratma özgürlüğü kısıtlanmamalıdır.

Dil ve Anlatım Özellikleri yönünden:
Çocuk ve gençlik yapıtlarında yazınsal metnin kurgusu, çocuklarda merak uyandıracak ve okumayı sürekli kılacak biçimde olmalı; kişiler, olaylar ve anlatımda tutarlı olunmalıdır. Anlatım, temiz ve akıcı olmalı; cümle, paragraf uzunlukları çocuğun yaşına uygun olmalıdır.
Dil yalın ve doğal, dil tadını veren ve dil beğenisini ve bilincini geliştiren nitelikte olmalıdır. Gelişen, özleşen dil doğrultusunda dilimizde karşılığı bulunan yabancı sözcükleri kullanmayan; çocuğun kendi dil düzeyinden başlayıp sözcük dağarcığını zenginleştiren; anlatımda çocukların anlayış güçlerine, yaş ve yaşam düzeylerine uygun kavramları kullanan; ilk sınıflarda uzun cümle ve paragraflardan kaçınan; düşünceleri açık ve anlaşılır biçimde veren; anlatımda da yakın çevreden uzağa ve somuttan soyuta ilkesini göz önünde bulunduran nitelikte olmalıdır.
Yazınsal metin eğer çeviri ise, her iki dili de iyi bilen, çocukların dünyasına seslenebilen bir çevirmen tarafından çevirilmiş olmalıdır.
Çocuk kitaplarında TDK’ca benimsenen yazım kuralları ve ortak kabul görmüş yazım kılavuzlarındaki kurallar uygulanmalıdır. Dizgi ve yazım yanlışları olmamalıdır.

Biçimsel özellikler yönünden:
Çocuk kitaplarında görsellik, yani resimlerin, sayfa- ve kapak tasarımının ve baskının niteliği çok önemlidir. Resimler; öykü, masal ya da romanda anlatılan olayı çocuğun imgeleminde canlandırmasına yardımcı olacak nitelikte, özenli çalışılmış düzeyli ürünler olmalıdır.
Seçilen yazı karakteri; yazıların puntosu (harf büyüklüğü), satır aralıkları çocuğun yaşına uygun olmalıdır. Milli Eğitim Bakanlığı’nın kitapları değerlendirme yönergesinde; 6 yaş için 24 punto, 7-9 yaş için 16-18 punto, 10 yaş için 12 punto ve üstü için de 11 punto harf büyüklüğü zorunlu kılınmıştır. Bu ölçüler, çocuğun görme ve gördüğünü algılama özellikleri göz önüne alınarak saptanmıştır.
Çocuk kitapları iyi kağıtlara basılmalı. Baskısı temiz, cildi sağlam olmalıdır. Ayrıca kitaplara, çocuğun ya da gencin kendi cep harçlığıyla alabileceği bir fiyat konmalıdır.

Çocuklara yazarken yaşamdan yola çıkarak; yaşamda var olan her şeyin, olayların, çelişki ve çatışmaların, doğadaki ilişkilerin, güzelliklerin ya da öteki gerçeklerin anlatılması gerek. Çünkü çocuklar bunu görüyor ve yaşıyorlar. Ancak gerçekçiliği; estetikten, fantaziden ve mizah duygusundan uzak, kaba gerçekçilik olarak algılamıyoruz.
Yapıtların edebi değer taşıması çok önemli. Verilmek istenen iletiler öğretmen tutumuyla, zorlayıcı bir biçimde değil, yaşamda olduğu gibi olayların akışı içinde verilmelidir.
Kitap okuma bir serüven olmalıdır çocuklar ve gençler için. Okuma sevgisi ve eğlence duygusu da vermelidir. Aradığımız her şey yaşamda vardır; serüven de, fantazi de, umut da, direnç de…