1. Özgür Olan ve Olmayan

Eğer oyuncak arabamın uzaktan kumandasındaki kolu sağa itersem, arabam sağa gider. Eğer bilgisayarımı her akşam saat 10′da kapanması için programlarsam, her akşam tam o saatte kapanır. Oysa, insanlar ne uzaktan kumandalıdırlar ne de programlanabilirler. Hiçbir insan tamamen öngörülebilir biçimde davranmaz. Çünkü, insanlar özgürdür.

2. Hayat Nedir?

Her gün uyanırız, yemek yeriz, bir şeylerle uğraşırız, yaşamımızı devam ettirmeye çalışırız. Peki neden? Öğrenmek için, kendimizi eğlendirmek için, çalışmak için, sevmek için, çocuk sahibi olmak için, başkalarına yardım etmek için… Ya da basitçe sağlıklı olduğumuz için.

3. Filozof Çocuk – Çocuklarla Felsefe Konuşmaları

Filozof Çocuk, 8 yaşında bir çocuğun günlük yaşam deneyimlerinden yola çıkarak insan hakları, adalet, özgürlük, mutluluk, iyilik, kötülük, gerçeklik, doğru, yanlış gibi kavramlarla ilgili sorular soruyor ve bu yolla çocukların yargılama yeteneğini geliştirmesine çalışıyor.

4. Çocuklar için Felsefe

Çocuklar İçin Felsefe, 10 yaş üzeri genç insanlara felsefenin harikalar diyarını tanıtmayı amaçlıyor. Kitapta yer alan kırk soru –Değerler, Bilgi, Gerçek ve SorgulayıcıDüşünme başlıkları altında- çocukları, Antik Yunan Çağı’ndan günümüze filozofların üzerinde çalıştığı sorular hakkında düşünmeye çağırıyor. Her bir soru, çocukların felsefi içerikleri ve meseleleri anlaması ve aynı zamanda sıkılmadan iyi vakit geçirmesi için eğlenceli aktiviteler içeriyor.

5. Savaş ve Barış

Uzun süre savaş ortamında yaşamamış insanlar, hep birlikte barış içinde yaşamanın doğal olduğuna inanabilirler. Oysa, barışı korumak için, barışın hiç de doğal bir durum olmadığını bilmek ve bunu hiç akıldan çıkarmamak çok önemlidir. Yoksa, onu her an her yerde yeniden kurmak ve savaşın çıkmasını engellemek için çaba göstermeyi unutabiliriz. Barışı kurmak için en doğru anın, hemen şimdi olduğunu da unutabiliriz.

6. Küçük Prens Üzerine Düşünmek

Bu kitap, Saint Exupery’nin “Küçük Prens” adlı öyküsü üzerine, “Çocuklar için Felsefe” programların ilkelerine göre hazırlanmıştır. Çalışmada “Mavi Bulut Yayınları” tarafından yayımlanan Fatih Erdoğan’ın çevirisi temel olarak alınmıştır. İki kitabın birlikte kullanılması gerekmektedir.

7. Mutluluk Nedir?

Mutlu olmak bize yeter mi ya da mutlu olduğumuzu bilmemiz gerekir mi? Belki de mutlu olduğumuzun farkında olmamız, ondan tamamen faydalanabilmemiz ve onu kaçırmamamız içindir. Bununla birlikte, mutluluk tanımlanması zor bir kavramdır ve bazen onu biraz geç buluruz. Mutlu olmak için, mutlu olduğumuzu düşünmek yeterliyse, bu konuda kendimizi ikna etmemiz de gerekir.

8. Doğa ve Kirlilik

İnsan, zekası sayesinde hayatını kolaylaştıran binlerce şey icat etti. Büyük bir uygarlık yarattı. Ama bunu yaparken, kendini gitgide bütün diğer canlılardan üstün hissetmeye başladı. Doğaya istediği gibi kullanabileceği dev bir depo, her şeyi atabileceği devasa  bir çöplük gibi davrandı. Sonunda insan, kendisinin de doğanın parçası olduğunu, yeryüzünü paylaşan, yaşamları birbirine bağlı canlılardan yalnızca biri olduğunu unuttu.

9. Kim Haklı Kim Haksız

Paylaşmakla haksızlık ortadan kalkar. Elimizdeki tek portakalı kişi sayısı kadar dilimleyip bölüşebiliyorsak bu aynı anda herkesin portakal yiyebileceği anlamına gelir. Yasa ve kurallar niye var? Ya düzen? Yasalara uygun olan her şey adil midir? Ya yasanın kendi adil değilse? Kim bu devlet? İnsan mı? Hayır ama insan için, insanların esenliği için çalışması gereken bir kurum…Devletler insanlar için vardır. Devletin amacı insana hizmettir.

10. Aşk Olsun Çocuğum Aşk Olsun!

Bu kitapta çocuk bakış açısıyla ve deneme türünde yazılmış on dokuz metin yer alıyor. Annenin bebeğine İlk Anne Dediğin Gün seslenişiyle başlayan kitap, çocuğun Nedir Aşk Anne? sorusuna annenin aşka övgüsüyle bitiyor. Yazar çocuğa, anneye ve babaya seslenirken çocuk felsefesini ortaya koyuyor. Bunu yaparken ne işaret parmağını havaya kaldırıyor ne de bağırıyor. Çocukla, anneyle ve babayla gerçek hayat bilgisi üzerine konuşuyor. Çocuk edebiyatımızda türünün ilk örneği olan bu kitabı çocukların, anne ve babaların severek okuyacağını umuyoruz.

Çocuklarımız için zorlu geçen bazı dönemlerde okundukları zaman işe yaradığı ebeveynler tarafından tescillenmiş bu kitaplar. Umarız sizin de işinize yarar.

1. Bay Bay Bezim

Kitabın isminden de anlaşılacağı gibi “tuvalet eğitimi” dönemlerinde sürecin hızlanmasına yardımcı olabilecek bir kitap Bay Bay Bezim. Bezini bırakmaya karar veren Ali’nin hikayesini çocuğunuza okuyarak siz de beze “elveda” dersiniz belki de:)

2. Annemle Babam Arkadaş Olduklarını Unutunca

Kitap aile içerisindeki çatışma ve buna bağlı gelişen değişim süreçlerini (boşanma) yaşarken çocuğunuzun bu durumun size özel olmadığını anlaması için kullanılabilinir.

3. Nina’nın Emziği

Bu kitap da isminden içeriğini belli eden kitaplardan. Emzik bırakma sürecinde tabi ki en önemli şey sabır. Ama bir de böyle süreci destekleyci bir hikaye bulursanız her şey daha hızlı olabilir:)

4. Minik Ayı Vadu – Babam Beni Seviyor mu?

Minik Ayı Vadu ile anne babası sevgisini sözel olarak ya da hareketleriyle net bir biçimde ifade etmeyen çocukların hislerine tercüman oluyor ve soruyor “Babam beni seviyor mu?” Bu kitapla birlikte anne babaların hareketleri altında yatan sevgiyi göreceğiz. Serinin diğer kitabı için bkz.

5. Atakan Geceyi Anneannesinde Geçiriyor

Atakan ailesinin iş seyahati yüzünden anneannesinde kalıyor. Çocuğunuzun sizden ayrı geçireceği geceler için güzel bir hazırlık kitabı.

6. Bay Endişe

Bu kitap aslında dönemsel bir sorunla değil bir hastalıkla ilgili. Ama çocuğuna Obsesif Kompülsif Bozukluk (OKB) teşhisi konulan anne babaların çocuklarına hastalığı hakkında bilgi verirken kullanabilecekleri bir kitap.

7. Uçuçböceği Bon Bon

Ailenize yeni bir bebek mi geliyor? Bunu çocuğunuza nası söyleyeceğinizi bilemiyor ve tepkisini merak mı ediyorsunuz?  Belki de bu kitapla çocuğunuzun bu yeni durumu kabullenmesini kolaylaştırabilirsiniz:)

8. Topo Tip Yalan Söylüyor

Yalan konusunda size yardımcı olabilecek bir çok kitap var tabi ki. Biz bu listeyi hazırlarken Topo Tip’i seçtik.

9. Kayıp Çocuk Odası

Kaybolma teması kitaplarda sıklıkla işlenen bir team değil. Çocuğunuzun kaybolması halinde neler yapması gerektiğini anlatmak için çok uygun bir kitap.

10. Cemile Doktora Gidiyor

Cemile doktora gitmekten ve aşı olmaktan çok korkuyor ama Cemile ile bu sorunun da üstesinden geliyor. Doktora giderken endişelenen çocuklarınızı bu duruma hazırlamak için güzel bir kitap.

Carol Bellamy,
UNICEF Genel Direktörü

ÇHS tarihte en geniş kabul gören insan hakları belgesidir. İlk kez 1989 yılında onaylanan sözleşme bugün ikisi hariç BM üyesi bütün ülkeler tarafından onaylanmıştır ki, bu 191 ülkenin onayı anlamına gelmektedir.

ÇHS, üzerinde uluslararası planda mutabakata varılmış, üzerinde pazarlık yapılması mümkün olmayan standartlar ve yükümlülükleri içermektedir. Belge, nerede doğduklarına, kim olduklarına; cinsiyetlerine, dinlerine ya da sosyal kökenlerine bakılmaksızın bütün çocukların haklarını tanımlamaktadır.

Bunları kapsamaktadır:
yaşama hakkı;
eksiksiz biçimde gelişme hakkı;
zararlı etkilerden, istismar ve sömürüden korunma hakkı;
aile, kültür ve sosyal yaşama eksiksiz katılma haklarıdır.

ÇHS medeni, siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel alanlardaki insan haklarını en geniş biçimde tanımlamaktadır. ÇHS’ye yön veren temel değerler şunlardır:
ayrım gözetmeme;
çocuğun yararının gözetilmesi;
yaşama ve gelişme;
katılım;
Özetleme

ÇHS, onsekiz yaşın altında olanları çocuk olarak tanımlayarak başlamaktadır. ÇHS’de özetlenen haklar, nerede olurlarsa olsunlar bütün çocuklar için geçerlidir. Çocuklarla ilgili bütün konularda, çocuğun yüksek yararı gözetilecektir. Devletler, çocukların haklarına eksiksiz biçimde saygı gösterilmesini sağlayacak önlemleri almakla yükümlüdürler.

Bu çerçevede ele alınan başlıca konular aşağıdadır:

ana–babanın rolü ve sorumluluğu; bunun ihmal edildiği durumlarda ise devletin rolü ve sorumluluğu;

bir isme ve vatandaşlığa sahip olma ve bunu koruma hakkı;
yaşama ve gelişme hakkı;
sağlık hizmetlerine erişim hakkı;
eğitime erişim hakkı;
sosyal güvenlik hizmetlerine erişim hakkı;
insana yakışır bir yaşam standardına erişim hakkı;
eğlence, dinlenme ve kültürel etkinlikler için zamana sahip olma hakkı;

istismar ve ihmalden korunma hakkı;
uyuşturucu bağımlılığından korunma hakkı;
cinsel sömürüden korunma hakkı;
ekonomik sömürüden korunma hakkı;
satış, kaçırılma ve zorla alıkoyma’dan korunma hakkı;
diğer suistimal biçimlerinden korunma hakkı; işkence’den korunma hakkı;
özgürlükten yoksun bırakıcı uygulamalardan korunma hakkı;
siyahlı çatışmalardan dolaylı yada dolaysız korunma hakkı;

ifade özgürlüğü hakkı;
düşünce özgürlüğü hakkı;
din ve vicdan özgürlüğü hakkı;
dernek kurma özgürlükleri hakkı;

çocukların kendileriyle ilgili konularda görüşlerini dile getirme hakkı;
gerekli bilgilere ulaşma hakkı;
özel yaşamı saklı tutma hakkı.

özel gereksinimleri olan çocukların hakları:
çocuk mülteciler;
özürlü çocuklar;
azınlık ve yerli gruplara mensup olan çocuklar gibi;
evlat edinme işlemlerinin belirli bir düzene bağlanmasını da kapsamak üzere aileleri olmayan çocukların hakları.

Rehabilitasyona özel bir önem verilmesi dahil adil bir çocuk ceza adaleti sistemi uygulanması.

Halen mevcut standartların ÇHS’deki standartların daha ilerisinde olduğu ülkelerde ise daha ileri düzeyde olan standartlar esas alınıp korunacaktır.

Sözleşmenin son bölümleri uygulama, izleme, onay, değişiklik, çekince ve geri çekilme işlemleriyle ilgilidir.

Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin tamamına ulaşmak için tık.

Küçük Prens sadece çocuk edebiyatının değil dünya edebiyatının da başyapıtlarından biri. Her yaşta okuyabileceğimiz her okuyuşta farklı şeyler alabileceğimiz bir kitap.

“unutma, dedi tilki, gülün için harcadığın zamandır gülünü bu kadar önemli yapan.”

2. Küçük Kara Balık

Gölden çıkıp büyük denizlere ulaşmadan önce herkesin okuması gereken Samed Behrengi eseri.

“küçük balık denizi düşünüyordu. bu düşünce onun zihninde birgün gerçekleştireceği bir amaçtı. ona göre hayat yalnızca yemek, uyumak, küçücük; dünya sandığı gölde yaşamak değildi.”

3. Her şeyin Öyküsü

Çocuklara dünyanın oluşumunu ve evrim sürecini anlatırken kitabın içinden çıkanlarla çok eğleneceksiniz. Kitabın her yanından bir şeyler çıkıyor ve son derece esprili bir dil kullanılmış.

“Çok uzun süre önce hiçbir şey yoktu.Ne uzay, ne zaman, ne gezegenler, ne insanlar, ne ben, ne de sen, hiçbir şey.
Ve birden bire …”

4. Cömert Ağaç

Shel Silverstein’in her yaştan okuru için hazırladığı bu kitap “Almadan vermeyi, karşılıksız olsa da sevmeyi, vermenin bir mutluluk sebebi” olabileceğini anlatıyor.

“Bir zamanlar bir ağaç vardı ve küçük çocuğu çok sevdi…”
“Gel çocuk, gövdeme tırman, dallarımda sallan,elmalarımdan ye, gölgemde oyna ve mutlu ol.”

5. Atık mı? Hiç Dert Değil!

Çevre bilincini çocuklara aşılamamız için önce kendimiz edinmeliyiz değil mi?

“Daha az israf eder ve dönüştürebileceklerimizi ayırırsak, daha az çevre kirliliği olur ve bizler güzel dünyamızda daha uzun süre yaşayabilir, dumansız havayı solur, temiz sularda yüzer, çöpsüz ormanlarda ve dağlarda gezebiliriz.”

6. VINNN!…

Günlük yaşamın koşturmacasında yaşadıklarımızın ne kadarı yaşamak istediklerimiz; bir şeyler için koştururken diğer yandan neleri kaçırıyoruz? Kesinlikle yoğunluktan şikayet eden herkesin okuması gereken bir kitap. Aslında sadece Serap Deliorman’ın çizimlerine bakmak için de edinilebilir:)

“Çocuk olmak hiç kolay değil. Neden mi? Çünkü büyüklerin bizimle ilgilenmek için hiç zamanları yok. Galiba eskiden herkesin daha çok zamanı varmış. Ama dedelerimiz onu çok kullanmışlar ve anne-babalarımıza pek bir şey kalmamış.”

7. Renkler Küsünce

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde yer alan insan haklarını renklerle ilişkilendirerek kurgulanan masal her yaştan insanın keyifle okuyabileceği türden.

“Bilge ve baykuş bu işaretlerden insanlığın özgürlüğü ve eşitliği kaybetmeye başladığını anladı. Herkesin cinsiyet, ırk, din, ülke, din farklılıkları gözetilmeden eşit haklara sahip olmaları gerektiğini hatırladılar.”

8. Doğumgünü Hediyesi

Behiç Ak’ın çizimlerinden oluşan bir hikaye bu. Kelimeler yok, çünkü kelimelere gerek yok:)

9. Koyunların Masalı

Kara koyunlarla ak koyunların sadece renkleri sebebiyle birbirlerinden ayrılmasının hikayesi… Üstelik de ortak çocukları olan alaca koyunlar var bir de… Ayrımcılığın, hatta ırkçılığın ortaya nasıl çıktığını, ne gibi sonuçlar doğrurduğunu ve ne kadar yanlış olduğunu bir çocuğa bundan daha güzel şekilde anlatmak sanıyorum mümkün olmaz.

10. 1000 soru 1000 cevap

Doğa, Spor, Bilim, Kültür vb. alanlardan titiz bir seçimle oluşturulmuş 1000 soru ve 1000 cevap. Hem çocuğunuz hem de sizin için eğlenceli bir genel kültür kitabı. Madde madde olması sebebiyle zaman zaman sayfaları karıştırılıp bir kaç sorunun cevabının öğrenilebiceği; her gün bir sorunun cevabını öğrenelim deseniz nerdeyse 3 yıl idare edecek başarılı bir kaynak kitap.

“Tekel Nedir?
…Bir ürünün tekelini elinde tutmak, o ürünü yalnızca o firmanın üretme iznine sahip olması demektir. Örneğin çay ve şeker ülkemizde yakın yıllara kadar devlet tekelindeydi.”

Araş. Gör. Seda Gül Kartal
Marmara Üniversitesi
Atatürk Eğitim Fakültesi
İlköğretim Bölümü

Hayat boyu devam eden bir süreç olan eğitim, ailede başlar ve okul yaşantısıyla devam eder. Bu süreç içerisinde çocuk edebiyatı ürünlerinin çocuk eğitiminde doğrudan rol oynadığını ve bir araç vazifesi gördüğünü söylemek yanlış olmaz. Bu ürünler, çocuğun zihinsel ve psikolojik gelişimiyle doğrudan ilişkili, eğitici özelliğe sahip ürünlerdir ve çocuğu ahlâk, sosyal yaşam ve insan ilişkileri açısından geliştirmede en nitelikli araçlardır.

Okuma becerisinin geliştirilmesinde de çocuk edebiyatının tartışılmaz bir yeri vardır ve çocuk edebiyatının en temel işlevlerinden biri çocuklara okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırmaktır. Keyif duyarak okuduğu kitaplar neticesinde çocukta okuma, zamanla bir alışkanlığa dönüşecektir. Aynı zamanda çocukların dil bilinci ve sevgisi kazanmasında, kelime dağarcığını zenginleştirmede büyük payı bulunmaktadır. Bilhassa sözlü edebiyat geleneğimize ait türlerden tekerlemeler ve bilmeceler hem çocuğun dil gelişimini hem de kelime dağarcığını zenginleştirmek açısından oldukça yararlıdırlar.

Çocuk kitaplarının okuma eğitimi dışında çocuğun düşünce ve duygu dünyasının gelişimi ile eleştirel ve yaratıcı düşünme becerisi kazanması üzerinde de birçok katkısı vardır. Çocukların okudukları eserlerden edindikleri değer yargıları, yaşamları boyunca onlara rehberlik edecek nitelikte olmalı ve çocuğu hayata hazırlama özelliği taşımalıdır. Bunun için kitapta doğru davranış kalıpları kullanılmış olmalıdır.

Çocuk edebiyatı ürünlerinin çocuğa iyilik ve duyarlılık, yardımseverlik, dayanışma ve paylaşma, iyimserlik, toplumsal temel ilkeleri benimseme, görgü kuralları, sorumluluk, iş birliği, başarısızlığı kabullenme gibi değerleri öğretme; anne-baba, kardeş, arkadaş, doğa ve hayvan sevgisi kazandırma; çalışmanın önemini kavratma; çocuğun yaratıcılığını ortaya çıkarma; algılama ve yorumlama yeteneğini geliştirme gibi fonksiyonları olmalıdır.  Ürünler, evrensel değerlerin yanı sıra çocuğun içinde bulunduğu topluma ait kültürel değerleri de içermelidir. Çocuğun kendi kültürüne ait unsurları tanımasını sağlamak maksadıyla çocukların yerli yazarların eserlerine ve halk edebiyatı ürünlerine yöneltilmesine önem verilmelidir.

Değer kazandırmaya yönelik unsurların nitelikleri ve bu unsurların çocuğa hangi düzeyde sunulduğu da çok önemlidir. Anlatının seviyesinin çocuğun seviyesiyle eşdeğerde olmasına önem verildiği gibi eğitici ögelerin de çocuğun gelişim seviyesine uygunluğuna dikkat edilmelidir. Çocuk edebiyatı ürünleri; hem dil ve anlatım, hem de seçilen konular açısından, çocuğa görelik ilkesinden hareket edilerek ortaya çıkarılan eserler olmalıdır.

İçinde sadece öğretici ögeler barındıran ürünler, edebî ürün kategorisine girmez; bunlar ders kitabı niteliğinde ve kuruluğundadır. Bu tür kitaplar, çocukların kitap okumaktan soğumasına neden olabilir. Çocukların alaka duydukları konular ve gereksinimleri göz önünde bulundurularak kitap seçimi yapılmalıdır. Aile ve öğretmenler, kitap seçiminde rehber konumundadır. Birincil amaçları, çocukta okuma arzusu uyandırmaktır. Bunun için de kitapta, eğitici ögelerin yanı sıra çocuğun dikkatini çekecek nitelikte eğlendirici, mizahî ve merak uyandırıcı birtakım ögelere de yer verilmiş olması gerekmektedir. Bilhassa okul öncesi çocuğuna yönelik ürünlerde oyun tadı bulunmasına dikkat edilmelidir.

Kitabın çocuğun estetik duygusunu geliştirecek bir edebî değeri de bulunmalıdır. Çocukta sanat anlayışının oluşması ve gelişmesi amacıyla gerek kurgu, gerek dil ve üslup gibi estetik unsurlar bakımından nitelikli çocuk kitaplarının okunması gereklidir.

Çocuk eğitimi,  psikolojisi ve sosyolojisi alanında bilgi sahibi olan, çocuk dünyasını iyi tanıyan yazarlar, çocukların dünyasıyla daha bilinçli bir ilişki kurabilmektedir. Yazar seçimi bu noktada önemli hâle gelir. Kitap, gerek karakterleri gerek konusu açısından çocuğun gündelik hayatıyla doğrudan ilişkili olmalıdır. Bu durum çocuğun hikâyenin kahramanıyla kendisi arasında duygu, düşünce ve davranışlar açısından benzerlikler bulması ve kendisini özdeşleştirebilmesi açısından önemlidir.

Gerçekçi ve didaktik kitapları, çocukların sürekli okuması psikolojileri açısından pek faydalı olmayabilir. Tabiatında düş kurma eylemi var olan çocuğun, kendisine öğütler veren, doğru ve yanlış ayrımını keskin bir dille belirten bütünüyle gerçekçi kitaplar okuması, okuma isteğine gem vuracağı gibi düş gücünü de köreltebilir.

Çocuklar düş kurmaya ihtiyaç duyarlar ve düş kurmayı severler. Çevrelerindeki her nesne, her hayvan ve her insan, onların fantezilerinin bir parçası olabilir. Çocuğun düş kurması, yaratıcılığının gelişmesine ve zihinsel gelişimine katkı sağlar ve karakteri bu düşler vasıtasıyla şekillenir.

Fantastik çocuk edebiyatının temel işlevi, çocuğun düş gücünü geliştirirken aynı zamanda ona okuma sevgisi aşılamaktır. Çocuklar, bilhassa fantezilerinin gerçekleştiği kitapları okumayı severler. Cansız varlıkların ve hayvanların kişileştirilmesi gibi olağan dışı durumlar, onların gerçekleşmesini arzu ettikleri fantezileri arasında yer alır.

Fantastik ögelerin çocuk kitaplarında kullanılmasının gayesi; yaşadığımız dünyanın gerçekliğinden, baskıcılığından, kurallarından uzaklaştırarak çocukların yeni dünyalara yelken açmalarına imkân tanımak ve bilimin kesin kurallarıyla hâkim olduğu dünyamızda yeni ufuklar keşfetmelerini sağlamaktır.

Çocukların düş gücünün gelişmesine katkı sağlayarak yaratıcılıklarını ortaya çıkaran fantastik çocuk edebiyatı, aynı zamanda çocukların ilgi ve beklentilerini karşılayarak dikkatlerini çeker ve onları okumaya yönlendirir. Bu nedenle hangi yaş grubuyla ilişkili olursa olsun içinde fantastik ögeler barındıran metinlerin çocuğa okunması ve okutulması yararlı olacaktır. Ancak çocukların düşsel dünya ile gerçek dünya arasında bağ kurabilmeleri için fantastik ögelerin dozajı iyi ayarlanmalıdır.

Çocuğun eğitim hayatında önemli bir yeri olan çocuk edebiyatı ürünlerinin seçiminde anne-baba ve öğretmenlere büyük görevler düşmektedir. Çocuklara kitap seçiminde rehberlik yaparken bu gibi özelliklere dikkat etmenin yanında onların ilgilerine de dikkat edilmelidir. Asıl gayenin çocuklarımıza kitap sevgisi aşılamak olduğu unutulmamalıdır.

GÜLSÜM CENGİZ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
Fen Edebiyat Fakültesi
Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü
Öğretim Üyesi

Çocuk ve gençlik kitaplarını değerlendirme ölçütleri
Çocuğa sunulan kitabın, dil, anlatım ve içerik yönünden sanat değeri taşıması ve gerçekten bir edebiyat yapıtı olması en temel koşuldur. İçerik, dil ve anlatım özellikleri açısından çocuğa görelik ilkesine uygun olması ise öteki önemli koşuldur.
1975 yılında yapılan Çocuk Yayınları Kurultayında ve onu izleyen öteki tartışmalardan günümüze dek alanın uzmanları, yazarlar, bilim insanları ve eğitimciler tarafından sempozyum, bilimsel yazı vb. ortamlarda tartışılıp üzerinde ortaklaşılan ölçütler genel olarak şöyle belirlenmiştir:

İçerik yönünden:
• Çocuklar ve gençler için yazılan yapıtlar; çocuğun yaşamından yola çıkarak, yaşamsal gereksinimlerini karşılayan, yaşantısını etkileyen;
• Çocuğa toplumun bir bireyi olduğu, ondan soyutlanamayacağı bilincini veren; kendine ve topluma yabancılaştırmayan;
• Toplumun değişen değer yargılarını kapsayan;
• Çocuğa insan, doğa, yaşama sevgisi kazandıran;
• İnsanı, zayıf ya da güçlü yönleriyle, çelişkileriyle yansıtan ve olduğu gibi gösteren;
• Çocuğun okuduğu kitaplardaki kahramanlarla özdeşim yaptığı göz önüne alınarak acıma, iyilik, korku, dehşet, kin, kahramanlık, özveri vb. konularla, insanüstü, gerçek ötesi kavramları iyi ve yerinde kullanan, abartmayan, sağlıklı bir duyarlığı geliştiren; güldürünün çocuk psikolojisindeki önemi göz önünde tutularak bu öğeye yer veren; içerikte ve anlatımda şiddet içermeyen;
• Barış ve demokrasi kültürünü geliştirmeye yönelik olan;
• Cins ayrımcılığına yer vermeyen;
• Sevgi, barış, kardeşlik, umut, emeğe saygı, adalet duygusu, haksızlıklara karşı mücadele, direnç vb. gibi evrensel değer ve kavramlara yer veren;
• Din, dil ve ırk üstünlüğü, bağnazlık, kadercilik gibi önyargıları işlemeyen, aklın ve bilimin üstünlüğünü sezdiren;
• Bedensel ya da zihinsel engellilere karşı empati kurmayı sağlayan, farklılıklara saygı duygusunu geliştiren;
• Bilinçsiz tüketici olmak yerine, üretkenliğe özendiren;
• Çocuğun kişiliğini, kişisel yaratıcı ve yapıcı güçlerini geliştiren;
• Çocuğa kavratılmak istenilen ana fikri bir ders, ibret şeklinde vermeyip bunu sezinleten;
• Çağdaş bilim, teknoloji ve düşünceden geleceğe uyum yapmak, yaşamı olduğu gibi kabullenmek yerine, değiştirip güzelleştirme duygu ve düşüncelerini duyumsatmak üzere araştırıcı, düşünen, eleştiren, sorgulayan insanlar yetiştirmeye yönelik olan;
• Çocuğun güven, sevme, iyilik, güzellik, estetik, cesaret, hoşgörü, sorumluluk, gerçeklik gibi duygularının gelişmesine yardımcı olan;
• Çocuğun düşüncesinin somuttan soyuta ve yakın çevreden uzağa doğru geliştiğini göz önüne alan;
• Merak ve keşfetme duygusunu harekete geçirici serüven ögelerine yer veren nitelikte olmalıdır.
Bununla birlikte, burada sıralanan ilkeler dışında içerik yönünden katı ölçütler konup sanatçının yaratma özgürlüğü kısıtlanmamalıdır.

Dil ve Anlatım Özellikleri yönünden:
Çocuk ve gençlik yapıtlarında yazınsal metnin kurgusu, çocuklarda merak uyandıracak ve okumayı sürekli kılacak biçimde olmalı; kişiler, olaylar ve anlatımda tutarlı olunmalıdır. Anlatım, temiz ve akıcı olmalı; cümle, paragraf uzunlukları çocuğun yaşına uygun olmalıdır.
Dil yalın ve doğal, dil tadını veren ve dil beğenisini ve bilincini geliştiren nitelikte olmalıdır. Gelişen, özleşen dil doğrultusunda dilimizde karşılığı bulunan yabancı sözcükleri kullanmayan; çocuğun kendi dil düzeyinden başlayıp sözcük dağarcığını zenginleştiren; anlatımda çocukların anlayış güçlerine, yaş ve yaşam düzeylerine uygun kavramları kullanan; ilk sınıflarda uzun cümle ve paragraflardan kaçınan; düşünceleri açık ve anlaşılır biçimde veren; anlatımda da yakın çevreden uzağa ve somuttan soyuta ilkesini göz önünde bulunduran nitelikte olmalıdır.
Yazınsal metin eğer çeviri ise, her iki dili de iyi bilen, çocukların dünyasına seslenebilen bir çevirmen tarafından çevirilmiş olmalıdır.
Çocuk kitaplarında TDK’ca benimsenen yazım kuralları ve ortak kabul görmüş yazım kılavuzlarındaki kurallar uygulanmalıdır. Dizgi ve yazım yanlışları olmamalıdır.

Biçimsel özellikler yönünden:
Çocuk kitaplarında görsellik, yani resimlerin, sayfa- ve kapak tasarımının ve baskının niteliği çok önemlidir. Resimler; öykü, masal ya da romanda anlatılan olayı çocuğun imgeleminde canlandırmasına yardımcı olacak nitelikte, özenli çalışılmış düzeyli ürünler olmalıdır.
Seçilen yazı karakteri; yazıların puntosu (harf büyüklüğü), satır aralıkları çocuğun yaşına uygun olmalıdır. Milli Eğitim Bakanlığı’nın kitapları değerlendirme yönergesinde; 6 yaş için 24 punto, 7-9 yaş için 16-18 punto, 10 yaş için 12 punto ve üstü için de 11 punto harf büyüklüğü zorunlu kılınmıştır. Bu ölçüler, çocuğun görme ve gördüğünü algılama özellikleri göz önüne alınarak saptanmıştır.
Çocuk kitapları iyi kağıtlara basılmalı. Baskısı temiz, cildi sağlam olmalıdır. Ayrıca kitaplara, çocuğun ya da gencin kendi cep harçlığıyla alabileceği bir fiyat konmalıdır.

Çocuklara yazarken yaşamdan yola çıkarak; yaşamda var olan her şeyin, olayların, çelişki ve çatışmaların, doğadaki ilişkilerin, güzelliklerin ya da öteki gerçeklerin anlatılması gerek. Çünkü çocuklar bunu görüyor ve yaşıyorlar. Ancak gerçekçiliği; estetikten, fantaziden ve mizah duygusundan uzak, kaba gerçekçilik olarak algılamıyoruz.
Yapıtların edebi değer taşıması çok önemli. Verilmek istenen iletiler öğretmen tutumuyla, zorlayıcı bir biçimde değil, yaşamda olduğu gibi olayların akışı içinde verilmelidir.
Kitap okuma bir serüven olmalıdır çocuklar ve gençler için. Okuma sevgisi ve eğlence duygusu da vermelidir. Aradığımız her şey yaşamda vardır; serüven de, fantazi de, umut da, direnç de…

Kitap okuma alışkanlığının temelleri, ailede atılmaktadır. Çocuğunuzun okumayı sevmesi için, anne baba olarak çocuğunuza kısa hikayeler, masallar ve ilgi çekici bölümler okumalısınız. Ne kadar küçük yaşta ona kitap okuyup, onu yönlendirmeye başlarsanız çocuğunuz için o kadar iyi olur.

Çocuklar, birlikte okuduğunuz kitaplarla çoğunlukla kendi deneyimlerini anımsayacaklardır. Bir öykü, pek çok başka deneyimi ya da anıyı çağrıştırabilir. Kitaplar hakkında konuşmak, çocukların okudukları öykülerle bütünleşmelerini ve kendilerini gerçek bir okur gibi hissetmelerini sağlamanın en etkili yollarından biridir. Bu yolla bir yandan çocuğun kelime dağarcığı zenginleşirken, bir yandan da ona, bazı zihinsel kavramları anlama fırsatı verilmiş olur.

İyi Bildikleri Kitapları Okuyun
Çocuklar aynı hikayeyi (sevdikleri) defalarca dinlemekten büyük bir zevk alırlar. Bu onların güven duygularını desteklediği gibi hafızalarını da güçlendirir. Okumayı öğrenmeye ve sayfa üzerindeki sözcükler hakkında giderek daha fazla şey fark etmeye başladıklarında, aşina oldukları bir kitaba ilişkin bilgiler onlara yardımcı olacaktır. Onları, bildikleri kitaplarda yer alan sözcüklere ve harflere bakmaya özendirebilirsiniz. Çocuklar, okula başlayıp kendi kendilerine okuyabilir olduktan sonra bile, iyi bildikleri bir kitabı oldukça sık oranda okumayı hala isteyebilirler. Bu, okuma açısından yerlerinde saydıkları anlamına gelmez. İlerleme, gelişme her zaman bir sonraki kitaba geçme olarak düşünülmemelidir.

Küçük yaştaki çocuklar, bir kitabı birkaç kez dinleyerek bir öyküyü o kadar iyi öğrenirler ki onu kendi sözcükleriyle yeniden anlatabilirler. Tüm bunlar, onların hayal gücünün ne kadar geniş olduğunu gösterir.

Ne Tür Kitaplar Seçmeli?
Önceleri çocuk için kitap bir oyuncaktır. O, sadece kitap sayfalarını çevirmekten hoşlanır. İki yaşından itibaren çocuk, tamamı resimden oluşan, bez veya kalın kartondan yapılmış, elinde tutabileceği küçük kitapları sever. Çocuk bu tür kitaplarla kendini keşfetmeye başlayacaktır. 3-4 yaş çocukları, kendilerine resimli öykü kitaplarının okunmasını ister. Basit ve çocuğunuzun dünyasında bulunan nesnelerin parlak renkli resimlerinin olduğu kitapları tercih edin. Sayfalarda herhangi bir yazı bulunması da zorunlu değildir. Basınca ses çıkaran düğmeler ve içi boşaltılacak cepler gibi aksesuarları olan kitapları tercih edin ki çocuğunuz eğlenerek kitapları sevsin. Biraz daha büyüdükten sora basit tekerlemeler ya da kafiyeli cümlelerin yer aldığı kitaplar okuyabilirsiniz. Bu tür kitaplar çocuğunuzun dilin ritmini öğrenmesine yardımcı olur. Çocuğunuzun aile üyelerini tanımasına yardımcı olmak amacıyla da birlikte fotoğraf albümlerine bakabilirsiniz. Çocuğunuz 3-5 yaşındaysa, kendi yaşamlarını anlamalarına yardımcı olacak fikirler ya da konular içeren, belirgin bir konusun ya da kahramanı olan, bir ya da birkaç kahramanın karşılıklı ilişkisini anlatan öyküler tercih edin. Okunacak kitaplarda içerik de önemlidir. Ailelerin eğiliminden ziyade, çocukların gelişimine uygun kitaplar seçilmelidir.

Çocuğunuza Örnek Olun
Kitap okuma alışkanlığı konusunda önemli bir temel nokta örnek olma meselesidir. Ebeveynlerini okurken görmek, çocukları okumaya özendirecek en önemli noktalardan biridir. Mümkünse, gün içinde kendinize okuma saatleri ayarlayın. Hatta belli bir okuma yeriniz de olursa, çocuk da bunu gereken bir rutin olarak algılayacaktır. Bir süre sonra o da eline okunacak bir şeyler alarak sayfalarını çevirmeye, okuyormuş gibi yapmaya başlayacaktır. Yatmadan önce okuyacağınız bir masal ya da sevdiği bir hikaye, hem uykuya geçişi kolaylaştıracak hem de okuma alışkanlığının kazanılmasını destekleyecektir. Ayrıca çocuğunuzla vakit de geçirmiş olursunuz ve o da kendisiyle ilgilenildiğini hisseder. Bunun aksine bütün akşamlar, ailece televizyon karşısında geçiriliyorsa, çocuğa okuma alışkanlığı kazandırma konusunda sıkıntı yaşanacaktır.

Kendi Kitabını Kendisi Seçsin
Çocuğunuza kendi kitaplarını seçme fırsatı verin. Üç yaşındaki çocuğunuzla kitapçıya gitmek ve kitap seçmek konusunda sohbet ettikten sonra, birlikte bir kitapevine gidebilirsiniz. Önce siz kendinize bir kitap seçer, daha sonra da ona “hadi şimdi de senin bölümüne gidelim.” diyebilirsiniz. Bu, çocuğunuza yaşatabileceğiniz iyi bir karar verme deneyimi de olacaktır. Burada dikkat edilmesi gereken, çocuğa standart çocuk kitapları almaktır. Çocuğa kitap oyuncak olarak tanıtılmalıdır. Aksi halde çocuklar, diğer kitaplardan da aynı meziyetleri bekleyebilir ve kitaptan, kitap okumaktan uzaklaşabilirler.

Bunları Unutmayın!
-    Bebekler iri resimli kitaplardan ve bebek resimlerinden hoşlanır.
-    Bebekler tekerlemelerden ve şarkılardan hoşlanır.
-    Bebekler aynı kitabın tekrar tekrar okunmasından hoşlanır.
-    Resimlerin adını söylerken parmağınızla o resmi gösterin. Bebekler böyle öğrenir.
-    Kitap okurken bebeği kucağınızda tutun.
-    Okurken ses tonunuz ve yüzünüzde ifadeler oluşturun; ancak abartılı ifadelerden kaçının.
-    Küçük çocuklar uyumadan önce kitap okunmasından hoşlanır.
-    Küçük çocuklar okunacak kitabı seçmekten ve kendisi tutmaktan hoşlanır.
-    Küçük çocuklar yiyecekler, vasıtalar, hayvanlar ve çocuklarla ilgili kitaplardan hoşlanır.
-    Küçük çocuklar yazısı çok fazla olmayan kitaplardan hoşlanır.
-    Resimlerin isimlerini belirtin. Çocuklar bu şekilde yeni kelimeler öğrenirler.
-    Çocuğunuzun öyküler anlatmasına izin verin.

Kaynak: Okul Öncesi, Haziran-Temmuz 2007 Sayı: 3 Eğitim Gelişim Dergisi 08-10

Hangi yaştaki çocuğa hangi tür öyküleri okumalısınız? Çocuğunuz bulunduğu yaş döneminde neleri anlar ve beğenir?

Kitap seçimlerinizde rehberlik edebilecek ipuçları

Bebek ve okul öncesi çocuğunuz için yaş ve gelişim düzeyine uygun kitap seçimi yapabilmenize yardımcı olacak bilgiler:

2-3 yaş

·    “İyi” ve “kötü” davranışlar konusuyla meşguldür ve öykülerin mutlu sonla bitmesini bekler.
·    Öyküler kanalıyla rahatlamak ve güvence bulmak ister.
·    Basit kurgusu olan öykülerden hoşlanır ve konuların dallanıp budaklanmasından, konu dışı ayrıntıların uzamasından hoşlanmaz.

4 yaş

·    Ayrılma/yeniden kavuşma öyküleri ilgisini çeker.
·    Hataların affedilmesi konusunu kapsayan öyküleri tercih eder.
·    Öykü karakterlerinin temel duygularını (üzgün, sinirli, memnun gibi) fark eder.
·    Gerçekle hayal arasındaki farkı daha iyi kavrayabildiği için aykırılıklara, gerçekle uyumsuzluklara yönelik beğenisi artar.
·    Aksiyon dolu olay zincirlerinden oluşan ve birbiri ile bağlantısı pek olmayan öyküler uydurur.

5 yaş

·    Biraz da sizin yol göstermenizle karakterlerin davranışlarının nedenlerini dikkate almaya başlar.
·    Karakterlerin kelimelerle ifade edilenin ötesindeki daha belirsiz duygularını daha iyi fark etmeye başlar (hayal kırıklığı, kafa karışıklığı, öfke, utanma veya panik gibi).
·    Yavaş yavaş karakterlerin niyetleriyle yaptıklarının birbiri ile çelişebileceğini fark eder.
·    Şanssızlıkları aşarak kazanılan zaferleri anlatan öykülere ilgi duyar.

6 yaş

·    Artan kelime hazinesi sayesinde, karakterlerin olumlu özellikleri, eksiklikleri ve örneğin kıskançlık gibi onları motive eden duygular hakkında konuşur.
·    Bireysel farklılıkları kabul eden ve farklılıklara hoşgörü ile yaklaşan öyküleri cazip bulur.
·    İnsanların çeşitli durumlar karşısında karışık duygular yaşayabileceklerini anlatan öyküler hoşuna gider.
·    Karakterlerin güçlü duygusal tepkiler ve değişimler sergilediği öykülerin okunmasından hoşlanır ve bu tarz öyküler uydurur.

Kaynak: Aile.org (Teşekkürlerimizle)

Bebeğinizin okur yazarlık konusunda en önemli rol modeli siz olsanız da, bakıcılar, kreş öğretmenleri ve diğer bakım verenlerin de çocuğunuzla bol bol konuşması ve ona kitaplar okumasını sağlamalısınız.

Aşağıda, bebekler ve küçük çocukların erken dil becerilerini kazanmalarında yardımcı olmak için yapılabilecekler konusunda etkili bazı öneriler yer almaktadır.

Kitaplarla tanıştırın
Bebeğiniz kitaplarla oynasın. Bir öyküyü başından sonuna kadar oturup dinleyecek kadar büyük olmasa da kitaplara dokunmaktan ve oynamaktan zevk alacaktır.

Bu ilk kitapların hafif, salyaya dayanıklı ve kolay yırtılmayan cinsten olmasına dikkat edin.

Kitapları çiğnemek ya da yere atmak isterse endişe etmeyin.

Ona okumaya başladığınızda o da eninde sonunda kitabı nasıl tutması gerektiğini ve sayfaları çevirmeyi öğrenecektir.

Okumaya başlamakta gecikmeyin. Bebeğinizi ilk olarak tanıdığı nesnelerin resimlerinin yer aldığı kitaplarla tanıştırın.

Bebek dergileri, bebek eşyaları katalogları da ilgisini çekecektir.

1 yaş civarında sayfalarını kendisinin çevirebileceği kitapları tercih edin.

İfadeli okuyun. Çocuğunuz kitapları en sevdiği şeyle, yani sizin sesiniz ve yakınlığınızla ilişkilendirmeye başlayacaktır.

Gördüğünüz resimleri genişleterek anlatın. Örneğin “bak bir köpek, bu beyaz bir köpek” gibi.

Biraz daha büyüdüğünde (1-2 yaş) soru sorma oyunları oynayabilirsiniz. Örneğin resmi göstererek “bu ne” diye sorun.

Bebek dili ile cevap vermesini bekleyin ve sonra “evet, doğru, bu bir köpek” gibi sözlerle resimdeki nesnenin ismini belirtin.

Bu, kelimeler ve resimler arasındaki bağlantıyı pekiştirecektir. Bir süre sonra ise çocuğunuz size kitap okuyormuş gibi yapmaya başlayacak!

Kaynak: Aile.org (Teşekkürlerimizle)

Çocuğunuz bir yaşından küçükse
Basit ve çocuğunuzun dünyasında bulunan nesnelerin parlak renkli resimlerinin olduğu kitapları tercih edin. Sayfalarda herhangi bir yazı bulunmak zorunda değil.
Çocuğun kendi başına da keşfedebilmesi için kumaş, karton veya sert plastikten yapılan kitapları tercih edin.
Basınca ses çıkaran düğmeler ve içi boşaltılabilecek cepler gibi aksesuarları olan kitapları tercih edin.
Biraz daha büyüdükten sonra basit tekerlemeler ya da kafiyeli cümlelerin yer aldığı kitaplar okuyabilirsiniz. Bu tür kitaplar çocuğunuzun dilin ritmini öğrenmesine yardımcı olur. Çocuğunuzun aile üyelerini tanımasına yardımcı olmak amacıyla da birlikte fotoğraf albümlerine bakabilirsiniz.

Bunları unutmayın:
Bebekler iri resimli kitaplardan hoşlanır.
Bebekler bebek resimlerinden hoşlanır.
Bebekler tekerlemelerden ve şarkılardan hoşlanır.
Bebekler aynı kitabın tekrar tekrar okunmasından hoşlanır.
Resimlerin adını söylerken parmağınızla o resmi gösterin. Bebekler böyle öğrenir.
Kitap okurken bebeği kucağınızda tutun.
Okurken ses tonunuz ve yüzünüzde ifadeler oluşturun, ancak abartılı ifadelerden kaçının.

Çocuğunuz 1-3 yaşındaysa
Kolay yırtılmayacak, esnek malzemeden yapılmış
Büyük, parlak resimleri olan
Çocuğunuzun bildiği şeyleri (örneğin banyo yapmak, yemek yemek gibi) yapan çocuk kahramanların bulunduğu
Her bir sayfa da birkaç kelimelik yazıların olduğu (örneğin “köpek nerede” ya da “Mavi ayı” gibi) kitapları tercih edin.

Bunları unutmayın:
Küçük çocuklar aynı kitabın tekrar tekrar okunmasından hoşlanır.
Küçük çocuklar uyumadan önce kitap okunmasından hoşlanır.
Küçük çocuklar okunacak kitabı seçmekten ve kendisi tutmaktan hoşlanır.
Küçük çocuklar yiyecekler, vasıtalar, hayvanlar ve çocuklarla ilgili kitaplardan hoşlanır.
Küçük çocuklar yazısı çok fazla olmayan kitaplardan hoşlanır.
Siz okurken çocuğunuzun hareket etmesine izin verin.
Resimlerin isimlerini belirtin. Küçük çocuklar bu şekilde yeni kelimeler öğrenirler.
Çeşitli nedenlerle beklemeniz gerektiği zamanlarda birlikte kitaplara bakın.
Gittiğiniz her yerde tabelaları ve levhaları okuyun.

Çocuğunuz 3-5 yaşındaysa
Kendi yaşamlarını anlamalarına yardımcı olacak fikirler ya da konular içeren
Belirgin bir konusu ya da kahramanı olan
Bir ya da birkaç kahramanın karşılıklı ilişkisini anlatan öyküler içeren (üç küçük domuzcuk gibi)
Onun yaşındayken kendi sevdiğiniz kitapları tercih edin.

Bunları unutmayın:
Okul öncesi dönemdeki çocuklar çeşitli öykülerin yer aldığı kitaplardan hoşlanır.Okul öncesi dönemdeki çocuklar alfabe ve rakamların olduğu kitaplardan hoşlanır.Okul öncesi dönemdeki çocuklar aile, arkadaşlar ve okula gitmekle ilgili kitaplardan hoşlanır.
Okul öncesi dönemdeki çocuklar uyumadan önce kitap okunmasından hoşlanır.
Okul öncesi dönemdeki çocuklar kitap okunurken yanınıza veya kucağınıza otururlar.
Okul öncesi dönemdeki çocuklar öykü hakkında sorular sorarlar.

Çocuğunuzun öyküler anlatmasına izin verin.
Çocuğunuzla birlikte çocuk kütüphanesine ve kitapçıya giderek kendisi için daha fazla kitap seçme fırsatı sağlayın.
Televizyonu kapatın!

Kaynak: Aile.org (Teşekkürlerimizle)